COP 31’de Anadolu biyoçeşitliliği ve iklim değişikliği sunumu

MAHMUT KABALAK / 17.11.2026

Üniversitemiz Biyoloji Bölümü ekibinin COP31’de sunduğu çalışma, iklim sığınaklarının yüzde 1’inden azının milli parklar içinde kaldığını ortaya koyarak türlerin korunması için koruma planlamasının bu alanları da kapsaması gerektiğine dikkat çekti.

Hacettepe Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü ekibi, BM İklim Değişikliği Konferansı (COP31) kapsamında kabul edilen "İklim Değişikliği Altında Anadolu Biyoçeşitliliği: Tür Verilerinden Koruma Kararlarına" (Proje 13) başlıklı çalışmasını 15 Kasım 2026'da Antalya'da sundu. Sunum, Yükseköğretim Kurulunun "Bilimden İklim Eylemine" (From Science to Climate Action) alanında yer alan Hacettepe Üniversitesi standında gerçekleştirildi. 
Proje yürütücüsü Prof. Dr. Mahmut Kabalak ile Doç. Dr. Mehmet Kürşat Şahin tarafından sunulan çalışmaya ilişkin şu bilgiler paylaşıldı:

“Takla böcekleri (Elateridae), yağlı böcekler (Meloidae), tozlayıcılar ve sürüngenler olmak üzere dört eksende yürütülüyor. Mücevher böcekleri (Buprestidae), Asker böcekleri (Cantharidae), Damalı böcekler (Cleridae) ve Uğur böcekleri (Coccinellidae) familyaları üzerine yapılan çalışmalar da bu eksenleri destekliyor.

Sunumda öne çıkan bulgu, iklim değişikliğine karşı türlerin sığınabileceği alanlarla mevcut korunan alanlar arasındaki uyumsuzluk oldu. Ekibin sekiz yağlı böcek türü için yaptığı Türkiye geneli analizde, yüzyıl sonunda da en az dört tür için uygun kalacak yaklaşık 81 bin km²'lik, yani Türkiye'nin yüzde 10,7'sine karşılık gelen iklim sığınağı belirlendi. Bu sığınaklar ağırlıklı olarak Kuzeybatı Anadolu dağlarında (Domaniç, Eğrigöz, Murat, Türkmen), Sakarya–Bolu ormanlarında ve iç Karadeniz dağlarında yer alıyor; ancak yüzde 1'inden azı milli parkların sınırları içinde kalıyor. Ekip, bu sığınakları birbirine ve en yakın milli parklara bağlayabilecek olası habitat koridorlarını da haritaladı.

Sunumun böceklere ayrılan ilk bölümünde, ekibin çok uzun süredir yapmış oldukları arazi çalışmarıyla oluşturduğu veri tabanına dayalı sonuçlar paylaşıldı. TÜBİTAK destekli 118Z772 numaralı proje kapsamında modellenen takla böceği türlerinin tamamında 2050 ve 2070 yıllarına kadar uygun yaşam alanının daralacağı öngörülüyor. Yağlı böceklerde ise yüksek emisyon senaryosunda incelenen sekiz türün sekizinin de alan kaybettiği, uygun alanların 300 metreyi aşan oranlarda yükseltiye doğru kaydığı görülüyor. Larvaları yaban arısı yuvalarında gelişen yağlı böcekler, bu özellikleriyle tozlayıcıların da durumuna işaret eden bir gösterge grubu olarak ele alındı. 

Ekibin Buprestidae (Türkiye'de 421 tür), Cantharidae (254 tür, yaklaşık üçte ikisi endemik), Cleridae ve Coccinellidae familyaları üzerine yürüttüğü faunistik ve zoocoğrafik çalışmalar da projenin karşılaştırmalı veri tabanını oluşturuyor. Buprestidae familyasından larvaları ölü odunda gelişen Chalcophora detrita için yapılan modeller, yüksek emisyon senaryosunda yüzyıl sonuna kadar yayılış alanının yüzde 61'inin kaybedilebileceğini gösteriyor.

Ekip bu çalışmaları, devam eden 125Z378 numaralı ‘Türkiye’nin Antalya, Ege ve Konya Bölümlerinde Meloidae (Coleoptera) Familyası Üzerine Araştırmalar’ projesiyle sürdürüyor. Proje kapsamında bu bölgelerin yağlı böcek faunası arazi çalışmaları, geometrik morfometri ve moleküler filogeni analizleriyle ilk kez kapsamlı olarak ortaya konacak; ekolojik niş modellemesiyle iklim değişikliğine karşı sığınak görevi görebilecek mikrohabitatlar belirlenecek.

Sürüngenlere ayrılan ikinci bölümde benzer bir tablo ortaya kondu. Doç. Dr. Mehmet Kürşat Şahin, Kafkasya'ya endemik ve nesli tehlike altındaki kaya kertenkelesi Darevskia clarkorum'un en kötü senaryoda bugünkü yayılış alanının yalnızca yüzde 1'ini koruyabileceği, Anadolu'da da görülen sikkeli yılanın (Hemorrhois nummifer) ise yüksek emisyon senaryosunda yayılışının yüzde 90–97'sini kaybedebileceğini belirtti. Kertenkelelerle yapılan arazi çalışmaları ise iklimin canlıları büyük ölçekli ortalamalardan çok mikrohabitat düzeyinde etkilediğini gösterdi; bu da haritalarda uygun görünen sığınakların arazide ayrıca doğrulanması gerektiğine işaret ediyor.

Ekip, iki bölümün bulgularından türetilen altı ortak öneriyle sunumu tamamladı. Önerilerin ilki, dağların milli park sınırlarıyla sınırlı kalmayan bir iklim sığınağı ağı olarak planlanması oldu. Bunu; orman yapısı, yangın ve zararlı salgınları gibi bitki örtüsü dinamiklerinin planlamaya katılması, izlemenin tür sayısının ötesine geçmesi, saproksilik türler için ölü odunun korunması, taksonomik kapasiteye yatırım yapılması ve termal kanıtların koruma kararlarına bağlanması izledi.

Prof. Dr. Mahmut Kabalak, sunumda şu değerlendirmede bulundu: ‘Modellerimiz, türlerin gelecekte sığınabileceği alanların büyük bölümünün bugün koruma altında olmadığını gösteriyor. Koruma planlamasının iklim değişikliğini hesaba katarak bu dağları ve aralarındaki bağlantıları kapsaması gerekiyor. Proje kapsamında hazırlanan 16 video ve infografik, ziyaretçilerle tek bir karekod aracılığıyla paylaşıldı.”

Proje ekibinde Prof. Dr. Mahmut Kabalak (proje yürütücüsü), Doç. Dr. Mehmet Kürşat Şahin ve Doktora sonrası araştırmacı Dr. Muhammed Arif Demir'in yanı sıra Arif Duyar, Çağatay Bayram, Elif Siril Denge, Burcu Deniz Derya, Firuze Bal, Mehmet Ege Kaptan, İkra Ece Aykal, Turan Meriç Çelebi, Beyza Nur Uçar, Öznur Kaya ve gönüllü öğrenci Tuana Yakut yer alıyor.